Πανοραμική θέα ορεινού χωριού με κεραμοσκεπή σπίτια ανάμεσα σε βελανιδιές

Τα Μαστόρια, οι Καλφάδες – Οι τεχνίτες της πέτρας

Παλιά φωτογραφία με μαστόρους της πέτρας
Λαξευτή πέτρα με χαραγμένη χρονολογία 1750

Οι τεχνίτες της πέτρας

Σχεδόν όλοι οι άνδρες του χωριού μέχρι το 1960 ασχολούνταν με οικοδομικές δραστηριότητες, άλλοι ως εργολάβοι και οι περισσότεροι με το μεροκάματο. Σχεδόν όλοι ήταν κτίστες. Πήραν την τέχνη από τους πατεράδες τους, που παλιά μ’ ένα μουλάρι, έναν ψυχογιό, το σφυρί και το ζύγι έφταναν μέχρι τη Ρούμελη και το Μοριά, χτίζοντας και κάνοντας κάποτε χρόνια να γυρίσουν στα σπίτια τους. Γι’ αυτούς η Ρούμελη και ο Μοριάς ήταν μαύρη ξενιτιά. Όλοι τους άφησαν πίσω τους τα σημάδια της τέχνης τους, στην αρχή με την πέτρα και αργότερα με το μπετόν και το τούβλο, και μέχρι σήμερα υπάρχουν Αγιοκοσμίτες τεχνίτες που δημιουργούν έργα τέχνης.

Στα δύσκολα χρόνια της Τουρκοκρατίας η ζωή των κατοίκων έγινε πολύ δύσκολη: η συμπεριφορά των κατακτητών, οι αβάσταχτοι φόροι, η εκμετάλλευση της περιουσίας τους, οι συνεχείς μετακινήσεις και οι επιδρομές των Τουρκαλβανών τους ανάγκασαν να στραφούν στην οικοδομική τέχνη και στην επεξεργασία της πέτρας, που μπορούσαν να τις εξασκούν μακριά από τα σπίτια τους. Με το πέρασμα των χρόνων αναδείχθηκαν σπουδαίοι καλφάδες, με ικανότητες σχεδίασης και κατασκευής και άριστοι λαξευτές. Οργανώνονταν σε παρέες, συνήθως συγγενείς μεταξύ τους, τα γνωστά «μπουλούκια» με όλες τις ειδικότητες (χτίστες, ξυλουργοί, σιδεράδες), και ταξίδευαν στη Θεσσαλία, τη Μακεδονία, τη Στερεά Ελλάδα και αργότερα στα Βαλκάνια, ακόμη και στην Κωνσταντινούπολη.

Όλες οι εργασίες ενός έργου γίνονταν από το «μπουλούκι», από την εξόρυξη της πέτρας μέχρι και τη σκεπή. Βασικά υλικά ήταν η πέτρα και η λάσπη από νερό, άμμο και ασβέστη. Τα εργαλεία τους ήταν πολλά και ποικίλα: το καλέμι, το σφυρί, το αλφάδι, το τρίγωνο, η αρίδα, το μακόνι, η γωνιά, το τσοκαντήρι, το σκεπάρνι, ο κολαούζος, το ματσακόνι, η τσάπα, το πριόνι και το πηλοφόρι. Όσο πιο αργά και σταθερά δούλευαν, τόσο πιο καλοί μαστόροι ήταν· τραγουδούσαν και σφύριζαν στο πελέκημα για να μη βιάζονται, γιατί μια άσχημη «καλεμιά» ήθελε περισσότερες ώρες δουλειά. Οι τεχνίτες απολάμβαναν υπόληψη και σεβασμό και από τον λαό και από τον κατακτητή. Οι μάστορες, «οι Κουδαραίοι» όπως τους έλεγαν στη συνθηματική τους γλώσσα (από το «κούδα», που σημαίνει πέτρα), «όργωναν» όλη την Ελλάδα και έχτιζαν εκκλησιές, σπίτια, καμπαναριά, χάνια και γεφύρια.

Τα μπουλούκια των μαστόρων

Τα μπουλούκια στηρίζονταν στο εθιμικό δίκαιο, σε άγραφους και αυστηρούς κανόνες, με μια σαφή ιεραρχία:

  • Ο πρωτομάστορας (κάλφας): επικεφαλής του μπουλουκιού, έπρεπε να είναι ευρηματικός, οργανωτικός, σχεδιαστής με καλλιτεχνικό ένστικτο, με τολμηρή φαντασία, καπάτσος στις δύσκολες εργασίες και στο παζάρεμα της δουλειάς. Φρόντιζε για την εξεύρεση εργασίας και την πληρωμή των μαστόρων και δούλευε κι ο ίδιος στα θεμέλια, στις προσόψεις και στις γωνιές που «κλείδωναν» τα αγκωνάρια.
  • Οι μάστορες και οι καλφάδες: οι έμπειροι τεχνίτες που έχτιζαν και πελεκούσαν την πέτρα.
  • Τα τσιράκια και τα μαθητούδια: έφτιαχναν τη λάσπη και την κουβαλούσαν με το πηλοφόρι, έσπαγαν και κουβαλούσαν με τα ζώα πέτρες, ασβέστη, άμμο, αγκωνάρια και πρέκια, και έμαθαν κοντά στους μαστόρους την τέχνη.

Οι περισσότεροι τεχνίτες ήταν τελείως αγράμματοι, χωρίς την παραμικρή μηχανική γνώση, κι όμως ο πρωτομάστορας ήταν ο αρχιτέκτονας του έργου· τα έργα χαράζονταν επί τόπου με μόνο μέτρο τον άνθρωπο και τις ανάγκες του. Χρησιμοποιούσαν το τούβλο και το κεραμίδι στους κάμπους, τις πέτρες και τις πλάκες στα ορεινά, όπου έχτιζαν και ξερολιθιά δίχως λάσπη, και τα άφθονα ξύλα των δασών για τις ξυλοδεσιές.

Τα έθιμα των μαστόρων

Σε κάθε οικοδομή δύο ήταν οι πιο σημαντικές στιγμές: τα θεμέλια και η στέγη.

  1. 1

    Τα θεμέλια

    Ο παπάς διάβαζε αγιασμό, στο πρώτο αγκωνάρι χάραζαν έναν σταυρό και κάτω από την πέτρα έβαζαν μεταλλικό νόμισμα. Ακολουθούσαν κεράσματα από τον νοικοκύρη και τους συγγενείς του, τα «τυχερά» των μαστόρων, και έκοβαν έναν κόκορα για να ραντίσουν με το αίμα τα θεμέλια.

  2. 2

    Η στέγη

    Η πιο συγκινητική στιγμή, με μια ολόκληρη τελετή που λεγόταν «μπαξίσια»: τα δώρα του αφεντικού, των συγγενών και των φίλων του για το νέο σπίτι –υφάσματα, πουκάμισα, πετσέτες, μαντίλια–, που οι μαστόροι μοιράζονταν μεταξύ τους.

Τα «κουδαρίτικα», η μυστική γλώσσα των μαστόρων

Ένα πολύ ιδιαίτερο στοιχείο των μαστόρων ήταν η μυστική, συνθηματική γλώσσα που έφτιαχναν, χρησιμοποιούσαν μεταξύ τους και μετέδιδαν από γενιά σε γενιά. Η αιτία ήταν η φτώχεια και η ανάγκη να εξασφαλίσουν τα απαραίτητα για την οικογένεια σε λίγο χρόνο και κάτω από δύσκολες συνθήκες: η τέχνη έπρεπε να προστατευθεί και να μείνει μέσα στην ομάδα. Η επαγγελματική γλώσσα εξηγεί και την εξειδίκευση ενός ολόκληρου χωριού στο επάγγελμα του μάστορα. Μερικές λέξεις που σώζονται στο χωριό:

ΚουδαρίτικαΣημασία
μάνοψωμί
οξιάνερό
τσέτσοκρέας
μοχόςάνδρας
μοχούσεςγυναίκες
αγκίδεςτα κορίτσια
πραχάλαη εργασία
κούφιοςτο σπίτι
δικρανάςο δάσκαλος

Θα μας πραχαλίσ’ η αγκίδα ζούμπινα = θα μας φτιάξει η κοπέλα πίτα

Η ανάγκη των μαστόρων να επικοινωνούν μυστικά, χωρίς να επιτρέπουν σε κάποιον έξω από το συνάφι να μάθει τα μυστικά της δουλειάς τους, οδήγησε στη δημιουργία των συντεχνιακών διαλέκτων.

Πώς λειτουργούσε η γλώσσα των Κουδαραίων

Κουδαραίοι ονόμαζαν οι ίδιοι τον εαυτό τους οι κτίστες και οι τεχνίτες της πέτρας από τα ορεινά της Δυτικής Μακεδονίας και της Ηπείρου. Τα κουδαρίτικα μιλιόντουσαν στο Βόιο και στα μαστοροχώρια της Ηπείρου, με παραλλαγές και στην Κόνιτσα, στα Τζουμέρκα, τη Μακεδονία και τη Θράκη. Μετά τις Απόκρεω οι μάστορες έφευγαν από τα χωριά τους σε «μπουλούκια» για να βρουν δουλειά, και η συνθηματική γλώσσα τους επέτρεπε να συνεννοούνται μπροστά στο αφεντικό: ο πρωτομάστορας μπορούσε να διορθώσει ένα λάθος ή μια κακοτεχνία χωρίς να το μάθει ο ιδιοκτήτης, και τα επαγγελματικά μυστικά έμεναν κρυφά.

Η γλώσσα είχε φτωχό λεξιλόγιο, λίγοτερες από 500 λέξεις, που αναφέρονταν κυρίως στα χρήματα, στην τροφή, στις σχέσεις μαστόρων και αφεντικού και στα οικοδομικά υλικά. Οι λέξεις φτιάχνονταν συχνά με μεταφορά: τα πόδια ήταν «αγουγιάτες» γιατί μεταφέρουν το σώμα, το βούτυρο «απαλούδ’» γιατί είναι απαλό, η νύχτα «καλόηρους» γιατί είναι μαύρη σαν τα ράσα. Άλλες ήταν δάνεια από βαλκανικές γλώσσες ή από άλλες συντεχνίες. Σήμερα τα οργανωμένα μπουλούκια έχουν εξαφανιστεί και τα κουδαρίτικα βρίσκονται σε αχρηστία.

αβδάλ’το τυρί
ασπρούδ’το γάλα
θόδουη ρακή
κάλουη ασβέστη
καρόφ’λλουτο τσιγάρο
κλωνάριατα χέρια
κράνιατα χρήματα
λαγόςτο παιδί
μακρινίτσαο δρόμος
μπαρόςο αφέντης, ο νοικοκύρης
ράικουςο ήλιος
σαλούτουη δραχμή
στήσουςο τοίχος
τσλίζουμιλώ, γνωρίζω
φουράουέχω, είμαι

– Τσλίζεις τα κουδαρίτ’κα; – Τα τσλίζου. (Ξέρεις τα μαστορικά; – Τα ξέρω.) – Φουράτι όρματου μπαρό; – Φουράμι πουλύ όρματον κι γι’ αυτό τ’ πραβίζουμι όρματον στήσου. (Έχετε καλό αφεντικό; – Έχουμε πολύ καλό και γι’ αυτό του φτιάχνουμε καλόν τοίχο.)

Μεγάλοι καλφάδες και πελεκάνοι Τσιρακιώτες

Οι σημαντικότεροι τεχνίτες και λαξευτές της πέτρας από το χωριό μας, από το 1840 έως το 1940, και τα έργα τους που σώζονται μέχρι σήμερα:

ΚάλφαςΈργα που σώζονται
Γεώργιος ΜεσίκαςΤο διδακτήριο και το ισόγειο του οικοτροφείου Τσοτυλίου, σχολεία στην Απιδέα, το Τρανόβαλτο και το Μικρόβαλτο, τα προπύλαια των διδακτηρίων της Χρυσαυγής, οι εκκλησίες των Κυδωνιών, της Αβδέλλας και της Κυρακαλής και σχολεία σε χωριά των Γρεβενών
Χριστόδουλος ΤόλιοςΗ λαξευτή σκάλα που ανεβαίνει στη μονή της Μεταμόρφωσης των Μετεώρων, αναστηλώσεις κτιρίων της μονής και το αρμολόγημα του πύργου ύψους είκοσι πέντε μέτρων
Στέργιος ΛάζοςΗ γέφυρα Μοναχιτίου
Πέτρος ΛάζοςΤο γεφύρι στη Βουχωρίνα Βοΐου
Απόστολος ΤόλιοςΗ εκκλησία του Αγίου Νικάνορα στη Ζάβορδα και το κωδωνοστάσιο στην εκκλησία του Προσβόρου
Γρηγόριος ΣιώμοςΗ τοξωτή γέφυρα προς το Πρόσβορο
Δημήτριος ΜελτσάκοςΟ παλαιότερος όλων των μαστόρων, που εργάστηκε στην Κωνσταντινούπολη μαζί με άλλους χωριανούς

Ο κάλφας Γεώργιος Λάζος (Βράγκας), 1867–1933

Ο κάλφας Γεώργιος Λάζος (Βράγκας) στο πανηγύρι του 1927

Στη φωτογραφία, από το πανηγύρι του χωριού το 1927, ο Γεώργιος Λάζος, ο Βράγκας, που έπαιζε και βιολί. Γεννήθηκε στον Άγιο Κοσμά το 1867. Το παρατσούκλι του το κόλλησε ένας συνομήλικος του όταν, βόσκοντας τα πρόβατα, πετούσαν πέτρες στο φαράγγι και αυτός καμαρωνόταν ότι τα δικά του λιθάρια «βραγκάλιζαν» πιο πολύ απ’ όλα. Το παρατσούκλι έγινε επίθετο που κληρονόμησαν και οι απόγονοί του.

Γράμματα δεν γνώριζε· μόνος του έμαθε στοιχειώδη ανάγνωση, γραφή και απλές πράξεις. Ακολούθησε τους μαστόρους του χωριού από τα δεκατρία του χρόνια ως μαθητευόμενος, έγινε χτίστης και μετά πελεκάνος, και αργότερα δημιούργησε τη δική του «παρέα», που εργάστηκε στα Τρίκαλα, στη Βοιωτία και στο Άγιο Όρος, κυρίως όμως στα Γρεβενά και στο Βόιο. Μικρόσωμος και λιπόσαρκος, δεν ενέπνεε εμπιστοσύνη εκ πρώτης όψεως, όμως μιλούσε και έπραττε με την ψυχή και τη φαντασία του, αφήνοντας όλους άφωνους με το αποτέλεσμα. Όλα τα γλυπτά του έχουν σαν βάση λιοντάρια. Έζησε φτωχός και πέθανε φτωχός τον Ιανουάριο του 1933, σε ηλικία 66 χρονών, αφού δούλευε μόνο για «τον επιούσιο» και για την αγάπη του στην τέχνη. Ένα από τα έργα του, το εικονοστάσι του Αγίου Ιωάννη στο χωριό, ανακαινίστηκε από τον Σύλλογο – δείτε τα έργα του Συλλόγου.

Τα έργα του κάλφα Βράγκα

  • Ιεροί ναοί: Η Κοίμηση της Θεοτόκου Λούβρης Τσοτυλίου, ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου στον Ευαγγελισμό Ελασσόνας, τα Εισόδια της Θεοτόκου και ο Άγιος Αθανάσιος Ελάτου, η Κοίμηση της Θεοτόκου των Πυλωρών, ο Άγιος Δημήτριος Κορυφής, η Κοίμηση της Θεοτόκου Τρικόρφου και τα πελεκητά μέρη του ναού Ευαγγελίστριας Γρεβενών. Όλοι είναι τρίκλιτες βασιλικές με πελεκητή πέτρα, προεξέχοντα αγκωνάρια και σαμαρωτή σκεπή χωρίς τρούλο, εκτός από τον Ευαγγελισμό Ελασσόνας.
  • Μονοκόμματα λίθινα εικονοστάσια: του Αγίου Γεωργίου Κυπαρισσίου, της Κοίμησης της Θεοτόκου Χρυσαυγής και του Αγίου Ιωάννη στον Άγιο Κοσμά, όλα με ολόσωμα λιοντάρια στη βάση.
  • Λιθανάγλυφα υπέρθυρα: στα Εισόδια της Θεοτόκου στις Εκκλησιές, η Παναγία Βρεφοκρατούσα στο Τρίκορφο, η φυτική κόσμηση και ο Σταυρός στον ναό της Λούβρης και ο Αρχάγγελος Γαβριήλ στην είσοδο του κοιμητηρίου της Χρυσαυγής.
  • Μονοκόμματα λίθινα μανουάλια: στον Άγιο Δημήτριο Κορυφής Βοΐου και στον Άγιο Αθανάσιο Αγίου Κοσμά.
  • Κωδωνοστάσια: στον Άγιο Νικόλαο Δασυλλίου, στην Αγία Παρασκευή Ροδοχωρίου Κοζάνης και στον Άγιο Γεώργιο Κυπαρισσίου.
  • Δημοτικά σχολεία: Τρικώμου, Σπηλαίου, Οροπεδίου, Συδένδρου, Κηπουριού και τα προπύλαια του σχολείου Κορυφής.
  • Πέτρινα τοξωτά γεφύρια: Αγίου Κοσμά–Κυπαρισσίου (Παπατάκη) και Μόρφης–Χρυσαυγής.
  • Άλλα έργα: εντοιχισμένες παραστάσεις σε σπίτια, ένας τάφος με προτομή στη θέση Καστελάνος, οι κολώνες της βρύσης στην πλατεία των Κυδωνιών και τζάκια και τζακόπετρες σε πολλά σπίτια της περιοχής.